We staan midden in Amsterdam voor club Air, waar nieuwe opnames voor de Universiteit van Nederland zullen plaatsvinden. De Universiteit van Nederland is een initiatief van Blendle oprichter en knuffelnerd Alexander Klöpping, die al eerder verscheen bij de DWDD University om over het wonderlijke en hardcore geek leven in Silicon Valley te vertellen. Nadat Harvard een reeks colleges van politiek filosoof Michael Sandon online had geplaatst, besloot hij dat Nederland ook wel iets in die geest kon gebruiken. De Universiteit van Nederland is in die zin een equivalent van de populaire TEDtalks.

De Nederlandse cultuur lijkt wetenschap als een aparte tak van sport te beschouwen en geeft het merendeel van de documentaires en colleges op een aansluitende manier vorm. Als materiaal wat gewichtig, ernstig en obscuur is, uitsluitend bestemd voor een select publiek. Deze verspreiding van wetenschap, kunst en cultuur als een hobby for the happy few is natuurlijk zonde, zeker als je het vergelijkt met de manier waarop ze het in Engeland en Amerika aanpakken. Als mede geek vind ik dat er over het algemeen in de media te weinig aandacht is voor alle mooie en wonderlijke kanten van de wetenschap. Wanneer   boeiende denkers wel over hun bevindingen komen vertellen dan moet dat het liefst [volgens de producenten van de Nederlandse televisie en radioprogrammering] na middernacht, alsof het daglicht geen diepzinnige analyses kan verdragen. Maar omdat we bij de Books&Bubbles nerdfighters zijn ben ik benieuwd naar dit initiatief om Nederlandse  hoogleraren in de schijnwerpers te zetten.

Mijn lady geek consort [Liane] heeft knalrode krullen in de stijl van Merida, schrijft essays over de videogame adaptaties van Sherlock Holmes, kijkt in haar vrije tijd  seizoenen van Star Trek uit de sixties (“die zijn filosofischer”) en bouwt voor de grap een tent in de huiskamer waar ze zich dan met huisgenootjes in verstopt om de hele nacht te gamen. Ze kent Neuromancer binnenste buiten, vond het niet erg om The Hobbit voor de derde keer te zien en bezoekt in haar vrije tijd Comicons en Fantasy fairs. In de matrix van mijn geekiness is Liane een superego. Hoewel sommige mensen je misschien voor gek zouden verklaren wanneer je besluit om vrijwillig op een zomerse avond -gewoon voor de lol- college te volgen, is deze ginger slash graphic novel fan er meteen voor in. May the force be with her.

Club Air 

Wanneer we plaatsnemen in club Air voelen we ons meteen op ons gemak. Er klinkt geroezemoes, een reeks stoelen is om een zwart podium gezet en Liane laat me een notitieboekje van The Hobbit zien wat ze in Spanje heeft gevonden, met prachtige illustraties van transcendentaal talent Tolkien. Ik vraag me af of er iets is wat die man niet kon. Het publiek is een mishmash van studenten, hipsters en babyboomers. Er zit al een aantal mensen op de eerste rij met blikken die helemaal in anticiperende awe zijn, ondanks dat er nog niks valt te zien. De sfeer is wel strak maar het is gelukkig naar mijn smaak niet te fancy. “Ik was eerst bang dat ik er misschien zo’n futurisch Hunger Games gevoel van zou krijgen” geef ik aan Liane toe, zo van Maak De Hoogleraar Hip door hem in één minuut zijn onderzoek te laten pitchen terwijl hij in het neon staat te fluoresceren (en gooi hem dan terug de arena van hoge publicatiedruk, bedrijfsbemoeienis en eindeloze bezuinigingen in). Gelukkig valt dat mee. Sterker nog: de mensen die zijn aangeschoven hebben allemaal eerder scherpe Seven of Nine blikken. Dat geeft meteen een totaal andere sfeer dan wanneer je overdag colleges volgt tussen mensen die er maar mondjesmaat zin in hebben.

Toen ik begon met de bachelor Literatuurwetenschap zat ik in de Oudemanhuispoort tussen literatuurmeisjes gepropt, nerveus over wat me precies te wachten stond, maar binnen een halfuur lagen we dubbel van het lachen over onze aantekeningen; Dan Hassler-Forest had het podium beklommen. Dan Hassler-Forest die gemiddeld 50 (!) films per maand kijkt, gepromoveerd is op superhelden en als kind ‘s betoverd in de sneeuw naar de films bleef staren die Videoland draaide. ‘Die is echt gek’, dacht ik (ik heb me bij meer docenten afgevraagd of die idiosyncratische trekjes bewust worden gecultiveerd of dat het nu eenmaal een inherente consequentie is van onderzoek doen dat je lichtelijk nutty eindigt, maar dat is weer een andere kwestie). Wanneer Dan het podium opstapt breekt het publiek uit in luid gejoel en applaus. We zien een foto van hem voorbijkomen in Disneyland met Mickey Mouse oren op en veren enthousiast overeind, maar deze literatuur theoreticus en  populaire cultuur expert beschrijft zichzelf als “incurable marxist”, dus wie zichzelf nog steeds graag hartstochtelijk overgeeft aan de swing van Hakuna Matata- je bent gewaarschuwd.

Marxistische zonnebrillen

In de Scifi They Live (de wereld is weer eens bezet door Aliens) treft de protagonist een doos met zonnebrillen en wanneer hij er één opzet, onthullen de reclame borden om hem heen plotseling hun onderliggende betekenis. De stad hangt vol met zwarte slogans die hem interpelleren een subjectpositie in te nemen (ik weet niet waarom Althusser in al m’n stukken terug komt, ik zoek naar een manier om over te stappen op Williams, ik weet ook niet wat ik precies heb met Althusser, ik ben obsessed met Althusser), in dit geval omdat de Aliens hem (en de rest van de mensheid) op deze manier onder de duim kunnen houden. Dan legt aan ons uit dat de ideologiekritiek die op de massacultuur is ontstaan laat zien dat de airy fairy sfeer waarin Disney ons heeft groot gebracht lang niet zo onschuldig is als ze lijkt en geeft een ontluisterende analyse van The Lion King. Hoewel ik altijd dacht dat het ging over een leeuw met daddy issues die na een tragisch ongeval gaat roadtrippen met twee hedonistische figuren tot hij zichzelf weer gevonden heeft, kan de kringloop van het leven ook worden geïnterpreteerd als het in stand houden van machtsorganisaties. De analyse van Dan maakt de film pijnlijk en komisch tegelijkertijd: de hyena’s die in periferie leven en daar moet worden gehouden omdat ze anders de boel naar de filistijnen helpen (en ook nog met etnische accenten spreken), de verwijfde oom Scar die aansluit op de geschiedenis van Queer bad guys en dan de overige 99% van het volk die bij Simba’s geboorte komt juichen maar verder geen relevante rol heeft- behalve misschien om als voedsel te dienen. Volgens filosoof Theodor Adorno is de cultuurindustrie er (naast blockbusters produceren) vooral op uit om het publiek gerust te stellen en te bevestigen, om ons het gevoel te geven dat de wereld goed is zoals ze is. Terwijl het juist de taak van de kunst is om te ontregelen, kritische vragen te stellen en de blauwe plekken in de maatschappij aan te wijzen. Zonder de cultuurindustrie meteen te willen verguizen, wijst Dan op terugkerende tropen in Disney films die ons onbewust beïnvloeden. Hoewel we nog maar een kwartier college hebben gehad hangt er een sfeer van onverdeeld enthousiasme.

Die Trekkies zijn zo gek nog niet

In het volgende uur komt er een breed scala van theoretici, ideeën en hedendaagse voorbeelden voorbij. Dan werpt een Freudiaans perspectief op The Lord of the Rings als Bildungsroman en analyseert de strijd tussen Frodo’s superego, ego en het id. Hij belicht zijn relatie tot de vaderfiguren in het verhaal en wijst er droogjes op dat het oog van Sauron verdacht veel wegheeft van een vlammende vagina (dit was blijkbaar al een trending grap maar dat wist ik nog niet, ik kan nooit meer normaal naar het oog van Sauron kijken). Ik realiseer me dat The Dark Knight uit meer bestaat dan een Christian Bale (met een vervormde stem), sluikse catwoman en nihilistische Joker omdat superhelden dichter zijn vervlochten met de strubbelingen in de Amerikaanse politiek dan ik dacht. Ik zie een spotprent van Der Spiegel over Bush voorbij komen, begrijp dat Dungeons &Dragons spelen een verkapte vorm van hipster zijn is en zie Barack Obama die de befaamde startrek groet brengt. Zelfs Bourdieu komt langs met zijn ideeën over cultureel kapitaal, wiens theorie in de huidige oceaan van sociale media verdacht veel van een voorspelling lijkt weg te krijgen (wie het leuk vindt om zich te verdiepen in de verschillen tussen economisch, cultureel en sociaal kapitaal, is hier het essay).

Maar zijn we dan echt passieve geesten die volkomen gedrild worden door de aan ons gerepresenteerde beelden (met verborgen en minder verborgen boodschappen)? Er zit een stijgende democratische lijn in de colleges, want het blijkt dat nieuwe vormen van sociale media het landschap van de kunst (en daarmee het rollenpatroon tussen productie en receptie) enorm hebben veranderd. Dan legt uit waarom de Trekkies met hun immense Star Trek fandom zo gek nog niet zijn. Omdat fans in relatie tot de nieuwe technologie hun creativiteit kwijt konden en zelf met karakters/stereotypen aan de haal gingen, ontstond er in de Apple Era  een participatiecultuur (Rapunzel en Pascal zitten nu in hun alto fase). De Britse socioloog Stuart Hall maakt bovendien het onderscheid tussen “encoding”/ “decoding” en beschrijft dat er tegenwoordig nauwelijks meer een relatie tussen deze twee bestaat. Hoewel schrijvers, filmmakers, kunstenaars en muzikanten proberen een bepaalde betekenis in hun werk te leggen, blijft het voor hen ook een mysterie wat het publiek er uiteindelijk van zal gaan maken. Fans pikken dingen op en gaan er hun eigen gang mee. Deze Transmediale tijd  zorgt er kortom voor dat we ons dankzij verschillende media (boeken, films, muziek, series, games, fansites) helemaal tot in ons beenmerg in het universum van een andere wereld kunnen wentelen en deze zelfs kunnen beïnvloeden.

Nerds rule

Voor iedereen die ons nu verslijt voor über-nerds, wil ik ter onze verdediging opmerken dat we inmiddels leven in eengeek culture, zo betoogde Dan in z’n laatste college. Misschien waren geeks ooit een apart slag. Ze hebben encyclopedische informatie over hun lievelingsseries en fiepen daar te lang over door, ze worden intens gelukkig van een zwaaiende Darth Vader op de dam en weten nooit zo goed hoe ze hun Back to the Future avonturen met de rest van de buitenwereld moeten delen, omdat ze socially awkward zijn geworden door de tijd die ze achter hun beeldscherm in geheel eigen fandom  hebben doorgebracht. Voor de flora & fauna van de gemiddelde geek heb je een vrij breed begrippenapparaat nodig, de bereidheid om door lichtelijk gestoorde motoriek heen te kijken en tenslotte engelengeduld wanneer het aankomt op lectures over de eindeloze reeks merites van alles wat knippert, flitst en bliept. Toen ik in Leuven studeerde ontstond er echter een gigantische buzz omdat Stephen Hawking een lezing kwam geven. De cultuur van de eenzame nerd heeft inmiddels plaatsgemaakt voor die van de succesvolle geek.

Cyborg issues?  

Eenmaal  thuis ben ik aan het spinnen over vragen die tijdens en na het college zijn opgeworpen. Lijden we gezamenlijk aan sociobesitas? Hoe gaan we om met de overdaad aan media? En is het terecht om te zeggen dat je tijd hebt verspild met series kijken, of is binge watching juist een negatieve benaming voor jezelf helemaal verliezen in karakters van wie je veel kunt leren? Soms maak ik me wel zorgen over de manier waarop sociale media onontbeerlijk zijn geworden. Vlak voor ik mijn Facebook account deactiveerde kreeg ik een nachtmerrie waarin ik een soort cyborg bleek te zijn die een boze Zuck op haar nek had (hij besloot me te herprogrammeren). Dat ik al Freudiaanse dromen heb over mezelf als cyborg met een Mark Zuckerberg die het nieuws komt brengen dat ik helaas geen mens ben maar één van zijn creaties, geeft aan wat voor diepe groeven de witte F al in mijn brein heeft nagelaten. Tegelijkertijd is de immersie in verhalen dankzij sociale media groter dan ooit, omdat we ze op allerlei verschillende manieren tot ons kunnen nemen (en dat voeg ik maar even toe omdat ik anders zo lijk op één van de mopperende oude mannetjes in de muppets).

De Universiteit van Nederland is kortom een aanrader voor iedereen die zin heeft om college te volgen in een informele sfeer, zich in een compleet nieuw onderwerp wil verdiepen of gewoon zin heeft in een gezellig avondje met fellow nerds. Ik heb een superleuke avond gehad en ga nu maar weer eens de afslag richting Hogwarts en Wonderland pakken. Of zal ik toch maar naar links?